NEV‘ÎZÂDE ATÂÎ'NİN ŞİİRLERİNDE MEBDE VE MEAD İNCELEMESİ
DOI:
https://doi.org/10.31973/xecjss30Keywords:
Nev‘îzâde Atai', Şiir, Divan, Edebiyat, Mebde, Mead, Mebde ve Mea, Başlangıç, Son, Varış, Ulaşmak, Yaşam, Ömür, Yorum ve Düşünce, Tasavvuf, Mutasavvıf, Devriye, İrcaAbstract
Nev‘îzâde Atai, 17. yüzyılın en özgün ve en kıymetli mutasavvıf ve edebiyatçılarındandır. Aynı zamanda bir Divan şairi olan Nev‘îzâde Atai, tarihçi ve fakih kimliği ile de bilinir. Miladi 1583 tarihinde, dönemin Osmanlı Devleti başkenti olan İstanbul'da dünyaya gelen şairin asıl ismi Ataullah`tır. Babası, Yahya bin Pir Ali bin Nasuh isminde, yine kendisi gibi mutasavvıf bir zattır. Babası, Nev‘î mahlası ile anıldığı için, kendisine Nev'i'nin oğlu manasına gelen Nev‘îzâde mahlası verilmiştir. Yazmış olduğu şiirlerinde ise Atai veya Atayi mahlasını kullandığı için, tam ismi Nev‘îzâde Atai olmuştur. Dînî eğitimini aldıktan sonra müderrislik ve kadılık gibi önemli vazifelerde bulunan Nev‘îzâde Atai, vefatından bir yıl önce, kadılık mesleğinden ihraç edildi. 1635 tarihinde, yine memleketi İstanbul'da hayata gözlerini yumdu. Mezarı, İstanbul'da, Şeyh Vefa Tekkesi olarak anılan dini bir yapının içinde, babasının mezarının hemen yanındadır. Aynı zamanda bir Hanefi fakihi olan Atai, manzum ve mensur pek çok eser kaleme almıştır. Bunlardan en önemlisi, manzum olarak yazmış olduğu Divan isimli eseridir.
Nev‘îzâde Atai, şiirlerini topladığı Divan isimli manzum eserini, Şeyhu'l-İslam Yahya Efendiye ithaf etmiştir. Mürettep bir Divan olup, 1 mensur dîbâce, 31 kaside, 9 musammat, 275 gazel, 56 tarih ve mukattaat, 15 rübai, 93 ebyat ihtiva etmektedir. Dili oldukça sade ve güzeldir. Dönemin dil yapısını ustalıkla işlemiştir.
Mebde ve mead, mevcut olan varlık aleminin başlangıç ve bitişiyle alakalı yazılmış olan eserlere veya bu hususta ortaya konulmuş mevzulara verilen özel bir tabirdir. Mebde ve Mead kavramlarının her ikisi de Arapçadır. Mebde, başlangıç; mead ise vadedilen bitiş manasına gelmektedir. Tasavvuf ilminin özellikle ele aldığı bu iki kavram, hemen hemen tüm mutasavvıf ve tasavvuf araştırmacılarının çalışma sahasını oluşturur. Nitekim kendisi de bir mutasavvıf olan Nev‘îzâde Atai, yazmış olduğu şiirlerinde ve eserlerinde, bu iki kavramı, tasavvuf merkezli olarak işlemiştir.
Çalışmamıza bu kapsamlı özet ile başlıyoruz. Ardından 17. yüzyıl Divan edebiyatının en özgün ve en kıymetli mutasavvıf ve edebiyatçılarından biri olan Nev‘îzâde Atai'nin hayatı, dinî ve tasavvufi yönü ve eserleri tanıtıldıktan sonra divan kavramı üzerinde durulacaktır. Ardından Atai'nin Divan eseri hakkında bilgiler sunulduktan sonra, Mebde ve Mead kavramları işlenecek ve son olarak Nev‘îzâde Atai'nin şiirlerinde, Mebde ve Mead kavramları incelenecektir.
Downloads
References
EL-BAĞDADÎ, ABDÜLKĀHİR(1346), Uṣûlü’d-dîn, İstanbul.
ATAÎ, Nev‘îzâde(2017), Nev‘îzâde Atâî Divanı, Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, Ankara.
ERAYDIN Selçuk(1990), Tasavvuf ve Tarîkatler, Marifet Yayınları, İstanbul.
ERGÜN Sâdeddin Nüzhet(1945), Türk Şairleri, 2. Cilt, İstanbul.
Güncel Türkçe Sözlük ve Yazım Kılavuzu(2001), divan maddesi, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara.
İBN-İ SÎN(1997) , eş-Şifa el-İlâhîyat, 1. Cilt, İstanbul .
İBNÜ’L-ARABÎ(2020), el-Fütûḥâtü’l-Mekkiyye fî maʿrifeti’l-esrâri’l-mâlikiyye ve’l-mülkiyye, 2. Cilt, Ankara.
KARAHAN Abdülkadir(1988), “Nev’îzâde Atâ’î” İslam Ansiklopedisi, 9. Cilt, İstanbul.
LEVEND Agâh Sırrı(1948), Atâî’nin Hilyetü’l-efkâr’ı, Ankara.
PALA İskender(2018), Ansiklopedik Divan Şiirleri Sözlüğü, Kapı Yayınları, İstanbul .
Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi(1991), Atâî Nev‘îzâde maddesi, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul.
Downloads
Published
Issue
Section
License
Copyright (c) 2025 Ziyad Tariq ABDULJABBAR
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
Copyright and Licensing:
For all articles published in Al-Adab journal, copyright is retained by the authors. Articles are licensed under an open access Creative Commons CC BY 4.0 license, meaning that anyone may download and read the paper for free. In addition, the article may be reused and quoted provided that the original published version is cited. These conditions allow for maximum use and exposure of the work.
Reproducing Published Material from other Publishers: It is absolutely essential that authors obtain permission to reproduce any published material (figures, schemes, tables or any extract of a text) which does not fall into the public domain, or for which they do not hold the copyright. Permission should be requested by the authors from the copyrightholder (usually the Publisher, please refer to the imprint of the individual publications to identify the copyrightholder).
Permission is required for: Your own works published by other Publishers and for which you did not retain copyright.
Substantial extracts from anyones' works or a series of works.
Use of Tables, Graphs, Charts, Schemes and Artworks if they are unaltered or slightly modified.
Photographs for which you do not hold copyright.
Permission is not required for: Reconstruction of your own table with data already published elsewhere. Please notice that in this case you must cite the source of the data in the form of either "Data from..." or "Adapted from...".
Reasonably short quotes are considered fair use and therefore do not require permission.
Graphs, Charts, Schemes and Artworks that are completely redrawn by the authors and significantly changed beyond recognition do not require permission.
Obtaining Permission
In order to avoid unnecessary delays in the publication process, you should start obtaining permissions as early as possible. If in any doubt about the copyright, apply for permission. Al-Adab Journal cannot publish material from other publications without permission.
The copyright holder may give you instructions on the form of acknowledgement to be followed; otherwise follow the style: "Reproduced with permission from [author], [book/journal title]; published by [publisher], [year].' at the end of the caption of the Table, Figure or Scheme.
How to Cite
