بررسی و مقایسه نماد در منطق الطیر عطار و گلشن راز شبستری
DOI:
https://doi.org/10.31973/j4zqeh82الكلمات المفتاحية:
تصوف، نماد، منطق الطیر ، گلشن راز، ادب عرفانیالملخص
نمادها در آثار عرفانی نقش بسیار مهمی دارند، زیرا به عرفا امکان می دهند که مفاهیم پیچیده و تجربه های شخصی معنوی خود را از راه نماد به دیگران می رسند ، استفاده از نمادها در داستان ادبیات فارسی و علی الخصوص داستان های صوفیانه ابزاری برای پنهان کردن مفاهیم عمیق صوفیانه بود ؛که در بیشتر موارد باید از درک ناآشنایان این حوزه دور ماند .
اغلب داستان های عرفانی در حوزه ادبیات تعلیمی و تمثیلی قرار می گیرند. نماد علاوه بر اینکه وسیله ای مؤثر در اظهار معانی متون صوفیانه ؛ابزار دقیقی برای ارزیابی محتوایی این آثار و مهم ترین و در عین حال مؤثرترین وسیله برای بیان مضامین متون نمادین به شمار می آید.دو اثر مهم در ادبیات عرفانی یعنی«منطق الطیر» اثر شیخ عطار نیشابوری(1) و«گلشن راز» اثر شیخ محمود شبستری(2) مملؤ از این نمادها هستند. هرچند این دو اثر مهم از نمادهای عرفانی استفاده می کنند، ولی نوع نمادپردازی و هدف های هر یک متفاوت است.
مقاله حاضر به شیوه توصیفی تحلیلی ابتدا در معرفی نماد و انواع آن بیان می شود، سپس نماد از داستان منطق الطير و کتاب کلشن راز مشخص گردیده است و بلآخره به بررسی و مقایسه و تحلیل انواع نماد عرفانی و استفاده از آن در دو متن یاد شده می پردازد .نتیجه ای که از این مقاله به دست آمده، این است؛ که عطار از نمادهای تمثیلی و داستانی برای بیان سفر روحانی و تجربیات عرفانی استفاده می کند، شبستری به نمادهای فلسفی و انتزاعی برای توضیح مفاهیم نظری عرفان می پردازد. این تفاوت ها نشان دهنده دو رویکرد متفاوت به عرفان در ادبیات فارسی هستند: یکی مبتنی بر تجربه معنوی و دیگری بر تفکر فلسفی و نظری.
التنزيلات
المراجع
آذرگون،علی(1388)،نماد در منطق الطیر عطار نیشابوری،مجله ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی، ش2، صص 130 – 151 .
اسپرهم،داود و دربندی،مائده سادات(1398)،تحلیل محتوای کیفی وکمی گلشن راز شیخ محمود شبستری،مجله ادبیات عرفانی دانشگاه زهراء(س) ،س 11، ش20،صص 79 – 105 .
الیاده،میرچا(1393)،اسطوره و واقعیت،ترجمه مانی صالحی علامه،طهران،نشر : کتاب پارسه.
النفري،محمد بن عبد الجبار(1997)،المواقف والمخاطبات،بيروت،دار الكتب العلمية الموقف الثامن والعشرون.
پاکدل،مسعود(1392)،وحدت وجود و بازتاب آن در منطق الطیر،مجله عرفان اسلامی سال 9 بهار1392 شماره 35 .
پورنامداریان،تقی(1386)،رمز و داستانهای رمزی در ادب فارسی،چاپ ششم ،تهران،نشر:شرکت انتشارات علمی وفرهنگی.
حسینی هروی،امیر حسین(1371)،مثنویهای عرفاني امير حسينی هروی(کنز الرموز،زاد المسافرین، سی نامه)،به تصحيح و توضيح دكتر سيد محمد ترابی،تهران، انتشارات:دانشگاه تهران.
خسروی،حسین (1387)،نگاهی به نمادپردازی عطار در منطق الطیر،فصلنامه ادبیات عرفانی واسطوره شناختی،سال 4،ش 12،صص 65 – 79.
ذبیح الله صفا(1386)،تاریخ ادبیات ایران،چاپ بیست و ششم ،تهران،انتشارات: ققنوس.
زرین کوب،عبد الحسین (1393)،جستجو در تصوف ایران،چاپ سیزدهم ، تهران،انتشارات:امیر کبیر.
شعاعی،دکتر مالک و حسینی نیا،دکترسید محمد رضا و پاکزاد،دکتر مهری(1397)، مراتب سلوک از منظر عطار وشبستری با تکیه بر منطق الطیر و گلشن راز،فصلنامۀ ادبیات عرفانی واسطوره شناختی،س14،ش51،صص169- 205.
................................(1389)،باکروان حله،چاپ شانزدهم،تهران ، انتشارات علمی
ستاری،جلال،(1372)،مدخلی بر رمز شناسی عرفانی، تهران: نشر مرکز.
عطار نیشابوری، شیخ فرید الدین(1388)،منطق الطیر،چاپ سوم ،تهران ، انتشارات:منشاء دانش .
.......................................(1395)،منطق الطیر،مقدمه تصحیح و تعلیقات دکتر محمد رضا شفیعی کدکنی، چاپ پانزدهم ،تهران،انتشارات:سخن .
عمید،حسن عمید(1386)،فرهنگ فارسی عمید، چاپ سی وششم،تهران، مؤسسۀ انتشارات امیر کبیر.
فدوی،دکتر طیبه و طغیانی،دکتر اسحاق(1389)،بررسی و تحلیل بازتاب فنا در منطق الطیرعطار،فصلنامه فلسفی و کلام اسلامی أینه معرفت،دانشگاه شهید بهشتی ، بهار 1389.
قهوچی،بشار و آنس،(2022)،الرمز والرمزية في للشعر الصوفي(ابعاده و دلالاته،احكامه الفقهية ،خصائصه،اهم رواده ، مجلة الدراسات الإسلامية،المجلد 17 ، العدد2،سنة 2022.
لاهیجی، شمسالدّین محمد،(1337)،مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز، با مقدمه کامل بقلم دانشمند معظم آقای کیوان سمیعی، تهران،انتشارات:کتابفروشی محمودی.
هاشمی ،حمید( 1388)،زندگینامه شاعران ایران از آغاز تا عصر حاضر، چاپ سوم ، تهران ، انتشارات:فرهنگ و قلم.
نصر،الدکتور عاطف جوده(1978)،الرمز الشعری عند الصوفیه، ط1، بیروت ، نشر: دار الاندلس و دار الکندی للطباعه والنشر.
یاوری، فاطمه و وفایی،عباسعلی(1396)،واکاوی و تحلیل کهن الگو و نمادهای فرارونده عرفانی درگلشن راز با رویکرد به نظریه روان شناختی یونگ،مجله عرفانیات در ادب فارسی، ش31،B(دانشگاه آزاد/ISC (16 ، صص159 – 174.
Azargun, Ali(2008),Symbolism in the Mantek Altair Atar Nishaburi, Journal of Persian Literature of Islamic Azad University,vol.2,pp.130-151.
Esperham,Daoud and Darbandi,Maedeh Sadat(2018),analysis of the qualitative and quantitative content of Golshan Raz by Sheikh Mahmoud Shabastri,Zahra University Mystical Literature Magazine,Q11,No20,pp. 79-105.
Eliade,Mircha(2013),Myth and Reality,translated by Mani Salehi Allameh,Tehran,Publisher:Kitab Parse.
Al-Nafari, Muhammad bin Abdul-Jabbar (1997), Attitudes and Attitudes, Beirut, Dar al-Kutub al-Elamiya, Attitudes and Al-Ashron.
Pakdel, Masoud (1392), the unity of existence and its reflection in the Mantek Altair, Islamic mysticism magazine, spring 9, 1392, number 35.
Pournamdarian, Taghi (2006), Code and secret stories in Persian literature, 6th edition, Tehran, Publisher: Scientific and Cultural Publishing Company.
Hosseini Haravi, Amir Hossein (1371), Amir Hosseini Heravi's Mystical Masnavies (Kanz al-Emosay, Zad al-Masfarin, Si Nameh), edited and explained by Dr. Seyed Mohammad Torabi, Tehran, Tehran University Publications.
Khosravi, Hossein (1387), a look at the symbolization of Attar in Mantek Altair, The Quarterly Journal of Mystical Literature and Knowledge, Year 4, Vol. 12, pp. 65-79.
Zabihullah Safa (1386), history of Iranian literature, twenty-sixth edition, Tehran, published by: Phoenix.
Zarin Koob, Abdul Hossein (2013), Searching in Iranian Sufism, 13th edition, Tehran, Publisher: Amir Kabir.
Shuai, Dr. Malik and Hosseini Nia, Dr. Mohammad Reza and Dr. Pakzad, Dr. Mehri (2017), levels of conduct from the point of view of Attar and Shabastri based on the logic of Al-Tayr and Golshan Raz, Quarterly Journal of Mystical Literature, Vol. 14, No. 51, pp. 205-169 .
................................(1389), Bakrovan Helle, 16th edition, Tehran, Scientific Publications
Sattari, Jalal, (1372), an entry on mystical cryptology, Tehran: Nahr-e-Karzan.
Attar Neishabouri, Sheikh Fariduddin (1388), Mantek Altair, third edition, Tehran, Publisher: Mansha Danesh.
........................................(2016), Mantek Altair, introduction of correction and commentaries of Dr. Mohammad Reza Shafiei Kodkani, 15th edition, Tehran, Publications: Sokhon
Omid, Hassan Omid (1386), Farhang Farsi Omid, thirty-seventh edition, Tehran, Amir Kabir Publishing House.
Fadavi, Dr. Taybeh and Taghiani, Dr. Ishaq (2009), review and analysis of the reflection of annihilation in Mantek Altair Attar, Aineh Marafet, Shahid Beheshti University, Spring 2009.
Qahuchi, Bashar and Anas, (2022), Symbolism and Al-Ramziyah in Sufi Poetry (Dimensions and Dalalate, Ahakma Fiqhiya, Khazaseh, Ahm Rawadeh, Journal of Islamic Studies, Volume 17, Number 2, Year 2022.
Lahiji, Shams al-Din Mohammad, (1337), Mufatih al-Ijaz fi Sharh Golshan Raz, with a complete introduction written by the eminent scientist Mr. Kivan Samii, Tehran, Publications: Mahmoudi Bookstore.
Hashemi, Hamid (1388) Biographies of Iranian poets from the beginning to the present age, third edition, Tehran, Publishers: Farhang and Qalam.
Nasr, Al-Doctor Atef Jodeh (1978), al-Almaz al-Shaari and al-Sufiyyah, volume 1, Beirut, published by: Dar Al-Andalus and Dar Al-Kandi Publishing House.
Yaori, Fatemeh and Vafaei, Abbas Ali (2016), Analysis and analysis of mystical archetypes and mystical symbols in Golshan Raz with an approach to Jung's psychological theory, Mysticism in Persian Literature Magazine, Vol. 31, B (Azad University/ISC (16, pp. 159-174.
التنزيلات
منشور
إصدار
القسم
الرخصة
الحقوق الفكرية (c) 2025 Asst. Prof. Mohammed Essa Kadhim
هذا العمل مرخص بموجب Creative Commons Attribution 4.0 International License.
:حقوق الطبع والنشر والترخيص
بالنسبة لجميع البحوث المنشورة في مجلة الآداب، يحتفظ الباحثون بحقوق النشر. يتم ترخيص البحوث بموجب ترخيص Creative Commons CC BY 4.0 المفتوح ، مما يعني أنه يجوز لأي شخص تنزيل البحث وقراءته مجانًا. بالإضافة إلى ذلك ، يجوز إعادة استخدام البحث واقتباسه شريطة أن يتم الاستشهاد المصدر المنشور الأصلي. تتيح هذه الشروط الاستخدام الأقصى لعمل الباحث وعرضه.
:إعادة إنتاج البحوث المنشورة من الناشرين الآخرين
من الضروري للغاية أن يحصل الباحثون على إذن لإعادة إنتاج أي بحث منشورة (أشكال أو مخططات أو جداول أو أي مقتطفات من نص) لا يدخل في نطاق الملكية العامة أو لا يملكون حقوق نشرها. يجب أن يطلب الباحثون إذنًا من مؤلف حقوق النشر (عادة ما يكون الناشر).
يطلب الإذن في الحالات التالية:
بحوثك الخاصة المنشورة من قِبل ناشرين آخرين ولم تحتفظ بحقوق النشر الخاصة بها.
مقتطفات كبيرة من بحوث أي شخص أو سلسلة من البحوث المنشورة.
استخدم الجداول والرسوم البيانية والمخططات والمخططات والأعمال الفنية إذا لم يتم التعديل عليها.
الصور الفوتوغرافية التي لا تملك حقوق لنشرها.
لا يطلب الإذن في الحالات التالية:
إعادة بناء الجدول الخاص بك مع البيانات المنشورة بالفعل في مكان آخر. يرجى ملاحظة أنه في هذه الحالة يجب عليك ذكر مصدر البيانات في شكل "بيانات من ..." أو "مقتبس من ...".
تعتبر عروض الأسعار القصيرة معقولة الاستخدام العادل ، وبالتالي لا تتطلب إذنًا.
الرسوم البيانية ، الرسوم البيانية ، المخططات ، الأعمال الفنية التي أعاد الباحث رسمها بالكامل والتي تم تغييرها بشكل ملحوظ إلى درجة لا تتطلب الاعتراف.
الحصول على إذن
لتجنب التأخير غير الضروري في عملية النشر ، يجب أن تبدأ في الحصول على أذونات في أقرب وقت ممكن. لا يمكن لمجلة الآداب نشر بحث مقتبس من منشورات أخرى دون إذن.
قد يمنحك مالك حقوق الطبع والنشر تعليمات بشأن شكل الإقرار الواجب اتباعه لتوثيق عمله ؛ بخلاف ذلك ، اتبع النمط: "مستنسخ بإذن من [المؤلف] ، [كتاب / المجلة] ؛ نشره [الناشر] ، [السنة]." في نهاية شرح الجدول ، الشكل أو المخطط.
كيفية الاقتباس
